Proqramlaşdırma Nədir? Necə Öyrənmək Olar?

Proqramlaşdırma rəqəmsal savadlılığın ən yüksək forması hesab olunur və bu sahə, texnologiyanın inkişafı ilə paralel olaraq həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İstər gündəlik istifadə etdiyimiz mobil tətbiqlər, istərsə də mürəkkəb maliyyə sistemləri, hamısının təməlində kod dayanır. 

Bu məqalə, proqramlaşdırma nədir sualına cavablar verməklə yanaşı, bu mürəkkəb, lakin maraqlı sahəni necə öyrənə biləcəyiniz barədə hərtərəfli bir bələdçi təqdim edir. Biz təkcə nə olduğunu deyil, həm də necə və niyə suallarını araşdıracağıq.

Proqramlaşdırma Nədir?

Proqramlaşdırma, kompüterə müəyyən bir tapşırığı yerinə yetirmək üçün dəqiq kodun verilməsi prosesidir. Kompüterlər, əslində, özlüyündə ağıllı deyillər, onlar yalnız verilən əmrləri saniyənin milyonda biri sürəti ilə icra edən çox sürətli icraçılardır. 

Proqramlaşdırma dilləri ( Python, Java, C++ və s.) isə proqramçılar ilə bu maşınlar arasında ünsiyyət qurmaq üçün vasitəçi, yəni bir körpü rolunu oynayır.

Bu prosesin özü də bir neçə fundamental mərhələdən ibarətdir:

1. Analiz: Problemin dəqiq nə olduğunu anlamaq.
2. Məntiqin Qurulması (Alqoritm): Problemin həlli üçün addım-addım alqoritmin hazırlanması. Bu, kod yazmaqdan daha vacib mərhələdir.
3. Kodlaşdırma: Həmin alqoritmin seçilmiş proqramlaşdırma dilinin sintaksisinə uyğun olaraq yazılması.
4. Testing və Debugging: Kodun düzgün işlədiyini yoxlamaq və xətaları tapıb aradan qaldırmaq.

Əlavə bir məlumat kimi, proqramlaşdırmanın necə icra olunmasına görə dillər iki əsas kateqoriyaya bölünür: kompilyasiya edilən (məsələn, C++) və interpretasiya edilən (məsələn, Python). 

Kompilyator (Compiler) bütün kodu bir dəfəyə maşın dilinə çevirir, bu da sürətli icra deməkdir. Interpretator (Interpreter) isə kodu sətirbəsətir oxuyur və icra edir, bu da daha çevik, lakin nisbətən yavaş işləməyə səbəb ola bilər.

Proqramlaşdırma Növləri Hansılardır?

Proqramlaşdırma, tətbiq olunduğu platforma və məqsədə görə bir çox fərqli növə və sahəyə bölünür. Bu sahələrin hər biri özünəməxsus texnologiyalar, alətlər və metodologiyalar tələb edir. Bizim siyahımızdakı (Frontend, Backend, Mobil) bölgü karyera və tətbiqi bölgüdür. 

Lakin bilmək lazımdır ki, daha fundamental bölgülər də mövcuddur. Məsələn, Obyekt Yönümlü Proqramlaşdırma (OOP), Funksional Proqramlaşdırma (FP) və Prosedural Proqramlaşdırma kimi paradiqmalar bu növlərin təməlini təşkil edir. İndi isə ən populyar tətbiqi növlərə nəzər salaq.

Frontend Proqramlaşdırma

Frontend proqramlaşdırma, bir veb-saytın və ya tətbiqin istifadəçi tərəfindən birbaşa görünən və qarşılıqlı əlaqədə olduğu client-side hissəsinin yaradılması prosesidir. 

Bu, gördüyünüz düymələr, mətnlər, menyular və bütün vizual dizayndır. Frontend developerin əsas məqsədi UX və istifadəçi interfeysini (UI) koda çevirməkdir.

Backend Proqramlaşdırma

Backend proqramlaşdırma isə, tətbiqin pərdə arxasında (server-side) işləyən, istifadəçinin görmədiyi, lakin funksionallığı təmin edən hissəsidir. 

Siz login düyməsini basdıqda, məlumatlarınızı yoxlayan, onları database ilə müqayisə edən və sizi sistemə daxil edən məntiq məhz backend-dir.

Backend developerlər bu sistemi qurmaq üçün Python, Node.js , PHP , C# və ya Java kimi müxtəlif proqramlaşdırma dillərindən və freymvorklarından istifadə edirlər.

Android Proqramlaşdırma

Android proqramlaşdırma, Google-un Android əməliyyat sistemi üçün mobil tətbiqlərin yaradılmasına fokuslanan bir proqramlaşdırma növüdür. Bu, dünyadakı smartfon bazarının çox böyük bir hissəsini əhatə edən tətbiqlərin məsələn, Instagram, WhatsApp və s. android versiyalarının hazırlanması deməkdir.

Ənənəvi olaraq bu sahədə Java dili dominant idi, lakin son illərdə Google tərəfindən rəsmi olaraq dəstəklənən Kotlin dili sürətlə onun yerini almışdır. Kotlin, Java-dan daha müasir, təhlükəsiz və qısa sintaksisə malikdir. 

Müasir Android proqramlaşdırma XML əsaslı ənənəvi View sistemindən, Jetpack Compose adlı yeni Declarative UI freymvorkuna keçid edir. Bu, daha az kodla daha sürətli və dinamik interfeyslər yaratmağa imkan verir.

IOS Proqramlaşdırma

IOS proqramlaşdırma, Apple-ın iOS cihazları (iPhone, iPad) üçün xüsusi olaraq tətbiqlərin hazırlanmasını əhatə edən bir proqramlaşdırma növüdür. Bu sahə Apple-ın sərt qaydaları və yüksək keyfiyyət standartları ilə seçilən walled garden ekosistemi daxilində fəaliyyət göstərir.

Əvvəllər Objective-C dili istifadə olunsa da, hazırda iOS proqramlaşdırma tamamilə Apple tərəfindən yaradılan Swift dili üzərində qurulub. 

Swift, sürətli, təhlükəsiz və oxunaqlı olması ilə tanınır. Android-dəki Jetpack Compose kimi, iOS-da da ənənəvi UIKit freymvorkunu əvəz edən SwiftUI adlı deklarativ UI freymvorku mövcuddur. IOS proqramlaşdırma ilə məşğul olmaq üçün mütləq bir macOS kompüteri və Xcode  tələb olunur.

Proqramramlaşdırmaya Necə Başlamaq Lazımdır?

Proqramlaşdırmaya başlamaq üçün ilk və ən vacib addım məqsədinizi dəqiq müəyyənləşdirməkdir. Hansı dili öyrənim? sualı ilə başlamaq çox vaxt yeni başlayanları qərarsız vəziyyətə salır. Düzgün sual Mən nə etmək istəyirəm? olmalıdır.

• Veb saytlar düzəltmək istəyirsiniz?  HTML, CSS və JavaScript-dən başlayın.
• Data analizi və süni intellekt maraqlıdır?  Python sizin seçiminiz olmalıdır.
• Mobil tətbiqlər yaratmaq istəyirsiniz?  Swift (iOS) və ya Kotlin (Android) öyrənin.

Məqsədinizi seçdikdən sonra, nəzəriyyədə çox ilişib qalmadan dərhal praktikaya başlayın. Hello, World! yazdıqdan sonra dayanmayın, kiçik layihələr üzərində işləyin 

Proqramlaşdırma üzgüçülük kimidir, kənardan baxaraq öyrənilə bilməz, suya girmək lazımdır.

Fundamental Proqramlaşdırma

Fundamental proqramlaşdırma bilikləri, seçdiyiniz dildən asılı olmayaraq, hər bir proqramlaşdırma mütəxəssisinin sahib olmalı olduğu təməl konsepsiyalardır. Çox vaxt yeni başlayanlar birbaşa React və ya Django kimi freymvorklara keçid edir, lakin təməl biliklər olmadan bu alətlərdən səmərəli istifadə etmək qeyri-mümkündür və bu, gələcəkdə texniki borc yaradır. Ümumiyyətlə Fundamental Proqramlaşdırma bilmədən kod yazmağı öyrənmək düzgün istiqamət deyil.

Sintaksis (Python və ya Java) sadəcə bir alətdir, əsl proqramlaşdırma məhz bu fundamental konsepsiyaları anlamaqdır.

Proqramramlaşdırmanı Onlayn Öyrənmək Olar?

Proqramlaşdırmanı onlayn öyrənmək tamamilə mümkündür, əslində, bu proqramlaşdırma sahəsi onlayn resurslarla ən zəngin olan sahədir. Müasir dövrdə proqramlaşdırma öyrənmək üçün universitet dərəcəsi mütləq şərt deyil, baxmayaraq ki, Kompüter Elmləri üzrə təhsil çox güclü bir təməl qoyur.

Coursera, edX kimi platformalarda dünyanın ən yaxşı universitetlərinin kursları, Udemy-də isə daha praktik və spesifik mövzulara həsr olunmuş kurslar mövcuddur. freeCodeCamp və The Odin Project kimi tamamilə pulsuz, layihə əsaslı resurslar da var. Onlayn öyrənmənin açar nöqtəsi passiv şəkildə video izləmək deyil, aktiv şəkildə kod yazmaq və GitHub-da öz portfolionuzu (real layihələr toplusu) yaratmaqdır.

Proqramlaşdırmada Maaşlar Nə Qədərdir?

Proqramlaşdırmada maaşlar bir çox faktordan asılı olaraq olduqca dəyişkəndir və bu, proqramlaşdırma sahəsinə girmək istəyənləri ən çox maraqlandıran məsələdir. Proqramlaşdırma yüksək gəlirli sahə hesab olunsa da, maaş bəzi amillərdən asılıdır:

Azərbaycanda front-end developerlərin qazancı bir sıra vacib amillərlə şərtlənir: təcrübə səviyyəsi, bildiyi texnologiyalar və işlədiyi layihələr. 2025-ci il üçün mövcud proqnozlar əsasında maaş aralıqlarını belə qruplaşdırmaq olar:

– Yeni Başlayanlar (Junior, 0–1 il): 

Karyeranın başlanğıc mərhələsində olan mütəxəssislər adətən 600 AZN-dən 1000 AZN-ə qədər qazanırlar. Bu məbləğ ilkin bilik və bacarıqların inkişafı üçün stimul rolunu oynayır.

– Orta Səviyyəli Mütəxəssislər (Middle, 2–4 il): 

Artıq müstəqil işləyə bilən və orta mürəkkəblikdə layihələri idarə edən developerlərin əmək haqqı 1200 AZN-dən 2000 AZN-ə qədər dəyişir.

– Yüksək Səviyyəli (Senior, 5+ il): 

Dərin texniki biliyə və geniş təcrübəyə malik Senior developerlər 2500 AZN-dən başlayan gəlir əldə edirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, bu kateqoriyada bəzən xarici şirkətlərlə əməkdaşlıq çərçivəsində dollar və ya avro ilə ödəniş imkanları da yaranır.

Proqramlaşdırma Üzrə İş İmkanları

Azərbaycanda proqramlaşdırma üzrə iş imkanları, ölkədə gedən sürətli rəqəmsallaşma və texnoloji transformasiya səbəbilə artmaqdadır. Həm dövlət, həm də özəl sektor texnoloji həllərə böyük investisiyalar yatırır ki, bu da bacarıqlı proqramçılara olan tələbatı kəskin şəkildə artırır.

Ölkədə proqramlaşdırma sahəsi üzrə vakansiyalara baxmaq üçün keçid edib bəzi vakansiyalarla tanış ola bilərsiniz.

Nəticə olaraq, proqramlaşdırma öyrənmək bir gecədə baş verən hadisə deyil, davamlı öyrənmə, səbr və məntiqi düşüncə tələb edən bir prosesdir. 

Lakin bu yola sərmayə qoymaq, müasir dünyanın ən tələb olunan və gəlirli sahələrindən birində karyera qurmaq üçün ən etibarlı addımdır.

Proqramlaşdırma Kursları

Proqramlaşdırma kursları, xüsusilə sıfırdan başlayanlar üçün proqramlaşdırma dünyasına daxil olmaqda strukturlaşdırılmış bir yol-roadmap təmin edir. 

Self-study irəliləmək məsuliyyət, disiplin tələb edir və bəzən hansı mövzudan sonra nəyi öyrənməliyəm sualı çaşqınlıq yaradır. Kurslar və xüsusilə bootcamplər sizi intensiv bir rejimdə 3-9 ay ərzində iş bazarına hazırlamağı hədəfləyir.

Yaxşı bir kurs seçərkən təkcə tədris proqramına deyil, həm də mentor dəstəyinə, məzunların real iş nümunələrinə, portfoliosuna və kursun sadəcə nəzəriyyəyə deyil, praktik layihələrə nə qədər fokuslandığına diqqət etmək lazımdır.

Proqramlaşdırmaya başlamaq qərarına gəlmisənsə CodeStar-ın təklif etdiyi proqramlaşdırma kurslarına nəzər yetirə bilərsən.

Həmçinin davam edən CodeStar Foundation Təqaüd Proqramı çərçivəsinədə bu proqram üzrə qeydiyyatdan keçərək, aylıq 99 AZN-dən başlayan sərfəli qiymətlərlə proqramramlaşdırma gələcəyinə başlaya bilərsən.